“Türkiyelileştiremediklerimizden misiniz?”

Divê em bipirsin ka çima xema pirdengî ya ku li ser van civakan nayê ferzkirin ji bo me ferz e. Niha dema afirandina dîskûrekê ye ku aîdî me û organîk e. Bila tirk Tirkiyeyê û faris jî Îranê demokratîk bikin. Werin em bala xwe bidin ser tiştên ku aîdê me ne.

Tirkîyeyîbûn ne organîk e*

Tirkîyeyîbûn tê wateya qebûlkirina têkçûnan**

***

Danasîn

Di van demên dawîn de, xema gihandina aşitî û bextewariyê bo herêmê, di nav pêkhateyên siyasî yên ku nûnertiya Kurdan li Îran û Tirkiyê dikin, pir zêde xuya dike. Min di gotara xwe de, ya li ser Jîna Emînî, bi berfirehî ji we re got ku çawa şerê kurdan ji aliyê farisên sipî ve hatiye manîpulekirin. Li Îranê ev yek weke demokratîkbûna Îranê, li Tirkiyeyê jî weke Tirkîyeyîbûnê xwe nîşan dide. Di vê gotarê de em ê li ser biaxivin ka encamên anketa di Cotmeha 2023yan de ji hêla Barometreya Kurdî ve bi me re hatîye parvekirin çiqas rastiya Kurdan nîşan dide û ji bilî vê, ji ber dîskûra ferzkirî û xwe-manîpulasyonê/colonisation veguhertina nifşan çiqas xeternak e. Pêşî ez ê behsa paşxaneya felsefî ya axaftin û dîskûrên li ser me ferzkirî û avabûna wê ya biqusûr bikim.

Rojekê, Immanuel Kant ji xwendekarên xwe xwest ku di dersê de, bêyî ku ji pencereyê li derva binihêrin, cîhana li derve rave bikin û binivîsin. Di dawiyê de, bersiva “cîhana derve” ya xwendekarên ku di hundurê xwe de xwedî hêz in, pir balkêş e. Kant yek ji damezrînerên felsefeya nûjen û belkî jî ya cîhana nûjen e, ku piştî dîtina Newton ya cîhana jorîn û jêr-heyvê, ji civakan re hewce dike ku nehilberînin, lê ceribandina tiştên ku li ser wan têne ferzkirin biceribînin. Bi taybetî di van 60 salên dawî de pêşxistina dîskûrê yek ji rêyên bingehîn ên manîpulekirina civakê ye. Ji xeynî vê, ji bilî organîknabûnê, ev axaftin ji aliyê komeke diyar ve têne hilberandin û ferzkirin. Herwiha hêjayî gotinê ye ku di encama wê modernîteyê da ya ku Kant’î temsîl dike, em wê rastîyê dibînin ku netew-dewlet jî di vê temsîlîyetê da cih girtîye.

Li aliyê din Norman Fairclough (2013) ku ekola “dîskûr hem xwe diafirîne hem jî diafirîne” temsîl dike, îdia dike ku gotar di navbera pêkhatin û afirandinê de ye. Nêzîkatiya Chantal Mouffe û Ernest Laclau (1985) ya ji bo axaftinê, nêzî beşa ‘avakar’ e. Lêbelê, nêzîkatiya wan ji metodolojîk bêtir teorîkî ye. Lêbelê, dema ku pênaseya Chantal Mouffe (2013) ya dîskûrê, ligel pênaseya wê ya organîk li ber çavan tê girtin, ne dijwar e meriv diyar bike ku ew di çarçoveyeke serbixwe de amaje bi teşegirtina dîskûrê dike. Ji ber ku Mouffe jî nêrîna xwe ji bo axaftinên organîk û demokrasiyê tîne ziman. Dema ku em felsefeya bizorê ya Kantî û pênaseya dîskûrê ya Mouffe sentez bikin, ne zêdegaviyek e ku mirov bibêje ku têgîna ku muxatabê pirsê di sernavê de ye, sexte ye.

←—————————————————————————————————→

 

Gotûbêj pêkhatîye                                 Têkiliya diyalektîk                                          Gotûbêj pêk tê

 

Heger em li gor rêza jorîn nirxandineke maqûl bikin, divê Tirkîyeyîbûn ji bo me di ortê da be. Lê niha ev gotara (Tirkîyeyîbûn) me ber bi aliyê rastê yê rêzê ve dikişîne. Ger em bixwazin gotareke rasteqîn ava bikin, divê em di navberê de bisekinin.

Ji aliyê din ve, Fairclough (1992), di berhema xwe ya bi navê ‘Dîskur û Guherîna Civakî’ de behsa dîskûrê dike, ew tîne ziman ku analîza ziman pêwîstî bi analîza civakî heye û di heman demê de analîza zimanî di analîza civakî de pêwîst e. Fairclough, ku behsa hebûna zêdetirî dîskûrekê jî dike, dibêje ku axaftinên ne-rexne statîk in û têra xwe pêwendiya wan bi analîzên civakî re nîne. Dema ku Fairclough pênaseya Gotûbêjê ya Foucault rexne dike, ew dibêje ku Foucault dîskûrê dadixîne hêzeke pir zêde û vê rastiyê ji bîr dike ku dîskûr berê ji hêla hêzê ve hatîye sazkirin. Mîna Tirkîyeyîbûnê. Ji aliyê din ve, ew dîskûrê ji bo sê warên vekolînê wekî têgeheke sereke dibîne: metn (objeya zimanî), pratîka vegotinê (hilberîn, bikaranîn û belavkirina zanînê) û pratîka civakî (hegemonî û îdeolojî, hêz û pergalên têkiliyên hêzê).

Tirkîyeyîbûn weke dagirkeriya xwebixwe (self-colonisation)

Em vê yekê eşkere bikin: Tirkîyeyîbûn, Tirkiye an jî demokratîzekirina Îranê dîskûrek e ku li ser gelê kurd tê ferzkirin, ne axaftinek e ku dixwaze bi îradeya xwe bi kar bîne. Mîna ku Kant cîhananeke derewîn a ku wî afirandiye li ser xwendekarên xwe ferz dike.

Nivîskarê reşik Aimé Césaire (2023) wiha dibêje: “Rojavayê ji me re got ku ji bo ku em gerdûnî bibin, divê em bi înkarkirina ku em reş in dest pê bikin. “Berevajî, min ji xwe re got ku em çiqas  reş bin, em ê gerdûnîtir bin.”

Em vê yekê eşkere bikin: Tirkîyeyîbûn, Tirkiye an jî demokratîzekirina Îranê dîskûrek e ku li ser gelê kurd tê ferzkirin, ne axaftinek e ku dixwaze bi îradeya xwe bi kar bîne. Mîna ku Kant cîhananeke derewîn a ku wî afirandiye li ser xwendekarên xwe ferz dike.

Di dîroka nûjen a kurdan de Tirkîyeyîbûn cara yekem di salên 2010an de hat bikaranîn, dema ku HDPyê bi awayekî aktîf ji bo kurdan xebat dikir. Di encamê de ji bo Kurdan ev bikaranîn ji amûra yekîtiyê ya bi şîara “Yan em bi hev re dijîn an jî em bi hev re bimrin” veguherî amûra dagirkerîyê. Ne hewce ye ku peyvan zêde xweş bikin. Tirkîyeyîbûn versîyoneke xwe-dagirkerî an jî bûyîna amûra vê îstîsmarê ye. Bibîrxistinek dê baş be li vê derê; Di koka Tirkîyeyîbûnê de nasnameya etnîkî heye. Yanî tirkîyeyîbûn ne nêzîkatiyeke bi qasî ku tê gotin berfireh e. Li gorî hevalekî min ê hêja, tirkîyeyîbûn di rastîya xwe de qebûlkirina têkçûyînê ye.

Ev demeke dirêj e em şahidê şerekî germ ê Îsraîl û Hamasê ne. Di vê serdemê de, dema ku kesî şîreta hemwelatîbûna cîhanê û jiyîna bi Îsraîlê re di nav aştiyê de nedida Filistîn û Hamasê, em kurd jî wekî xulamên cîhanê, her dem bi axaftina piralî û berdewam a takekesîbûnê re bi tenê man. Yanî yên ku ji bo pêkvejiyanê şîretan li Filistînê nakin, şîretan li kurdan dikin ku entegreyî Tirkiyeyê bibin an jî demokrasiyê bînin Îranê.

Anket dixwaze ji me ra çi bibêje?

Ev ji me re dibêje ku hema hema her kesê ku beşdarî anketê bû ji bo xwe bersiv da û ev yek nayê gelemperî kirin. Lê eger em devjêberdanên standard ên anketê li hêlekê bihêlin, tirkbûn an jî anîna demokrasiyê dîsa jî wek axaftineke ku li ser kurdan hatiye ferzkirin xuya dike.

Hêjayî gotinê ye ku her çend di anketê de Tirkîyeyîbûn di nav ciwanan de bijare bû, lê di nav nifşên mezin de yên ku ji heyamên depresyonên mezin ên kurdan xwedî parek maqûl bû, ewqas jî deng veneda. Balkêş e ku ji sedî 47ê beşdarên anketê xwedî ewlehiya civakî ne. Bi rastî, ew tabloyek e ku bi zelalî bandora aborîyê li ser girêdana nasnameyê nîşan dide. Helbet ne maqûl e ku meriv îddîa bike di tabloyê de axaftina Tirkîyeyîbûnê bi tevahî ji hêla kesên xwedî ewlekariya civakî ve tê gotin. Ji aliyê din ve daxistina daxwazan, bi navgîniya 30 milyon kurdan tenê bo 1492 kesan ji aliyê exlaqî, akademîk û objektîf ve maqûl xuya nake. Zêdebûna veguhestina standard di lêkolîna anket-based de jî pir bandorê li pêbaweriya anketê dike. Ji bo ku bi hêsanî were gotin, afirandina nimûneyeke ji 1492 kesan ji bo komeke bi nifûsa navînî 30 mîlyon kes, tê vê wateyê ku veguhestina standard bi qasî mîlyonekê ye. Ev ji me re dibêje ku hema hema her kesê ku beşdarî anketê bû ji bo xwe bersiv da û ev yek nayê gelemperî kirin. Lê eger em devjêberdanên standard ên anketê li hêlekê bihêlin, tirkbûn an jî anîna demokrasiyê dîsa jî wek axaftineke ku li ser kurdan hatiye ferzkirin xuya dike.

Encam

Digel vê paşxaneya felsefî û dîrokî ya jorîn, anketa ku ji hêla barometreya Kurdî ve hatî pêşkêş kirin, xuya dike ku bi piranî sextekarîya ku ji hêla gotara serdest ve hatî ferz kirin xurt dike.

Dibe ku xala herî tûj a ku anket dixwaze ji me re bibêje ev be ku divê kurd mijûlbûna bi axaftinên piralî (pluralisme) bidin aliyekî û li ser xwe bisekinin. Ji ber ku partiyên siyasî yên kurd û rêxistinên sivîl ên xwedî fikarên piralî, ne li Tirkiye û ne jî li Îranê tu destkeftiyên berbiçav nînin.  Xilaskirina dunyayê ne bi destê me ye.

Digel vê paşxaneya felsefî û dîrokî ya jorîn, anketa ku ji hêla barometreya Kurdî ve hatî pêşkêş kirin, xuya dike ku bi piranî sextekarîya ku ji hêla gotara serdest ve hatî ferz kirin xurt dike. Her wiha êdî pêwîstiya afirandina gotara organîk neçar e. Ev nîqaşa organîk an ji aliyê kesê ku vê daxwaz dike an jî ji aliyê siyasetmedarên ku îdîa dikin ku civakê bi rê ve dibe, dikare were kirin. Niha çend welat û civak hene ku şerên neteweperest lê didomin. Divê em bipirsin ka çima xema pirdengî ya ku li ser van civakan nayê ferzkirin ji bo me ferz e. Niha dema afirandina dîskûrekê ye ku aîdî me û organîk e. Bila tirk Tirkiyeyê û faris jî Îranê demokratîk bikin. Werin em bala xwe bidin ser tiştên ku aîdê me ne.

– Türkiyelileştiremediklerimizden misiniz?: Ma hûn ne ji wan kesan in yên ku me nekarîye bikin Tirkîyeyî?

* Ev îfade ya hevalekî min ê hêja ye

** Ev îfade ya hevalekî min ê hêja ye

Çavkanî

Fairclough, Norman. Discourse and social change. Polity Press, Cambridge ,1992.
Fairclough, Norman. Language and power. Routledge, London, 2013.
Kürd Araştırmaları. Aimé Césaire ile Söyleşi: “Ben Fransızcayı Amacıma Uygun Bir Şekilde Büktüm”, http://kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-228, 2023.
Kurdish Barometer, 2023.
Mouffe, Chantal and Laclau, Ernest. Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics. Verso, London, 1985.
Mouffe, Chantal. Agonistics: Thinking the world politically. Verso Books, London, 2013.

Kî ye Dilek Çelebi?

Di sala 2014an de li Zanîngeha Uludagê Beşa Lêkolînên Îslamî qedand. Di sala 2017an de mastera xwe li beşa Rojhilata Navîn û Lêkolînên Îslamî li zanîngeha Exeterê bire serî û teza xwe ya bi navê Di Destûra Bingehîn a Medîneyê de Pirdengîya Olî û Tolerans temam kir. Niha li zanîngeha Manchesterê doktoraya xwe li ser Kurdên Îranê û gotara Îslamî dike. Meydanên lêkolîn û pisporiyê yên Dîlek Çelebîyê Dîroka Îslamê, Kurdolojî, Tehlîlkirina gotara rexneyî û civaknasîyê ne.

———————————–

Ev gotara ji aliyê Dilek Çelebi ve hatiye nivîsandin ji Botantimesê hatiye wergirtin. Fotoyê sereke ji aliyê Infowelat ve hatiye guherandin. 

 

 

Derbarê infowelat.com

Li vê jî binêre

Elhuyar utilises participatory methodology for linguistic plans

We have also a language technology department that develops automatic translators, voice synthesis technology… and …