Infowelat Enformasyon Ji Bo Welat
Gotarên Têkildar
📌
Xalên Sereke yên Analîzê
- •
Dewletîkirina Amûran: Dema terka amûrên şer hat kirin, di cihê wan de amûrên sivîl û neteweyî nehatin danîn; amûrên siyasî rasterast hatin dewletîkirin an ji bo berjewendiyên dewletê hatin îpotekkirin. - •
Têkçûna Siyasetê Amûrên siyasî hatin dewletîkirin, loma jî derfeta pêkanîna siyaseta sivîl di qadeke antî-kolonyal de nema. - •
Modela Stalînîst: Kurdîtiya antî-kolonyal a modern ne ji teorîya rizgariya neteweyî, lê ji çarçoveya Stalînîst çêbû; ev jî bû sedem ku partî xwe têxe dewsa welat, netewe û çînê. - •
Bandora Tirkî: Antî-kolonyalîzma salên 1960î bi piranî di nav ziman û mejiyê tirkî de hat çêkirin; kurdîtiya resen wekî “paşverû” hat paşguhkirin. - •
Enqere li Şûna Kurdistanê: Şûna ku Kurdistan bibe navenda têkoşînê, Enqere wekî navend hat dîtin û vê yekê siyaseta kurd bir ber bi întegrasyona nav modernbûyîna tirkî.
Firat Aydinkaya di nivîsa xwe ya di Substackê de radigihîne ku rawestandin an jî jiholêrakirina navgînên şîdetê di nav tevgerên rizgariya neteweyî de miladekî dîrokî ye, lê belê nûbûna siyasî ya di pey re pir xetere ye. Li gorî wî, dema ku amûrên şer ji destê tevgera kurd hatin girtin, di cihê wan de amûrên siyasî yên sivîl ên neteweyî nehatin danîn. Berevajî vê yekê, amûrên siyasî hema di destpêkê de hatin “dewletîkirin” (sîyasal araçların devletleştirilmesi) an jî ji bo berjewendiyên dewleta serdest hatin îpotekkirin.
Aydinkaya dibêje ku fersenda avakirina rûpeleke nû ya de-kolonyal û sivîl ji dest çûye, ji ber ku pêşengên siyaseta heyî heta hewcedariya bi kulturalizmê (daxwazên çandî) jî ji holê rakirine. Bi vê helwestê, şûna ku alternatîfeke xwerû ya wekî rêbazên Gandî an jî felsefeya Thoreau li Kurdistanê pêk were, siyaseta kurdî rasterast ketiye bin xizmet û nûjenkirina meşrûiyeta dewletê.
Antî-kolonyalîzma sîyaseta sivîl ne pêkan e
Aydinkaya îşaret bi wê yekê dike ku dema ku paradîgma û amûrên siyasî di lehê dewleta serdest de hatin radestkirin, îmkana domandina siyaseta sivîl di qadeke antî-kolonyal de bi tevahî ji holê rabû. Civaka kurd a ku piştî bêçekkirinê li benda gavên wekheviyê bû, bi daxuyaniyên ku rasterast teslîmiyetê nîşan didin re rûbirû ma.
Lîderiya siyasî li şûna ku xeteke qewîn a dekolonîzekirinê ava bike, ketiye nav xeyalên “biratî” û paşerojeke fantezî. Di nav hawirdoreke ku daxwazên herî kêm ên neteweyî jî tên redkirin de, siyaseta sivîl êdî nikare bibe amûreke rizgariya gel û ji ber vê yekê, tekoşîna sivîl a antî-kolonyal îro rûbirûyî astengiyeke nikare bê derbaskirin maye:
“Sîyasal araçların devletleştirildiği veya devlet lehine ipotekleştirildiği bir vasatta sivil siyasetin anti kolonyal bir alanda gerçekleşme ihtimali yok.”
(Di hawirdoreke ku amûrên siyasî hatine dewletîkirin an jî di lehê dewletê de hatine îpotekkirin de, îmkana pêkanîna siyaseta sivîl di qadeke antî-kolonyal de tune ye.)
Antî-kolonyalîzma kurd û stalînîzm
Aydinkaya di beşa din a gotara xwe de nîqaşeke kûr li ser kokên îdeolojik ên antî-kolonyalîzma kurdî dike. Li gorî Aydinkaya, kurdîtiya antî-kolonyal a modern ne ji teorîya tevgerên rizgariya neteweyî, lê ji çarçoveya Lenîn û taybetmendiyên hiyerarşîk ên Stalînîzmê çêbûye. Vê yekê hişt ku partî bi xwe bibe şûna “welat”, “netewe” û “çînê” û paşê ev hemû di yek mirovekî de kombûn.
“Modern antikolonyal Kürtlük, ulusal kurtuluş hareketlerinin teorisinden ziyade Leninist ve Stalinist çerçevenin hiyerarşik özelliklerinden doğdu. Bu durum partinin ülkenin, ulusun ve sınıfın yerine geçmesine yol açtı.”
(Kurdîtiya antî-kolonyal a modern ne ji teorîya tevgerên rizgariya neteweyî, lê ji çarçoveya Lenînîst û Stalînîst çêbûye. Vê yekê hişt ku partî têkeve şûna welat, netewe û çînê.)
Vê modela Stalînîst azadîxwazî û demokratîkbûna hişmendiya Kurdî sînordar kir û şîdeteke hundirîn xiste nav civakê. Her wiha piştgiriya ji bo Sosyalîzma Reel bagerên mezin bi xwe re anîn û hilweşîna Sovyetê wekî hilweşîna dîrokî ya Doza Kurdan hate qebûlkirin. Herwiha, di heman demê de ku ezmûnên din ên sosyalîst û antî-kolonyal ên cîhanê nehatin dîtin.
Kurdîtî berhemeke tirkîtîyê ye
Yek ji rexneyên herî tund ên Firat Aydinkaya ew e ku ev antî-kolonyalîzma salên 1960î tevî hemû îdîayên xwe jî, bi piranî di nav ziman û mejiyê tirkî de hat çêkirin. Partî û tevgerên kurdan zimanê perwerde, analîz, îstîxbarat û propagandayê kirin tirkî. Bi vê yekê, kurdîtîya ku ji kurdî bi xwe çêdibû, hate paşguhkirin û wekî “paşverû” an “prîmîtîv” hat dîtin.
“1960’lardan itibaren inşa edilen bu antikolonyalizm, tüm iddialarına rağmen büyük ölçüde Türkçe dili ve zihniyeti içinde üretildi. Kendiliğinden gelişen Kürtlük ‘gerici’ görülerek tasfiye edildi.”
(Ev antî-kolonyalîzma ku ji salên 1960î û vir ve hatibû avakirin, tevî hemû îdîayên xwe jî bi piranî di nav ziman û mejiyê tirkî de hat çêkirin. Kurdîtîya resen û xwerû wekî ‘paşverû’ hat dîtin û hate paşguhkirin.)
Ji ber ku rûyê vê siyasêtê her dem li Enqereyê bû, şûna ku Kurdistan bibe navenda tekoşînê, Enqere wekî navend hate dîtin. Mirasa dîrokî ya wekî Celadet, Cegerxwîn, Şêx Seîd û Seyîd Riza hatin paşguh kirin û birîna Kemalîzmê yan jî xeta çepgiriya tirkî wek rehber hat dîtin.
“Kürdistan’ın mücadele merkezi olması gerekirken Ankara merkez olarak görüldü. Sonuçta bu Kürtlük modeli Türk modernleşmesinin yeraltı kollarından biri haline geldi ve bugün entegrasyon noktasında sona erdi.”
(Şûna ku Kurdistan bibe navenda têkoşînê, Enqere wekî navend hate dîtin. Di encamê de, ev modela kurdîtîyê bû mileke bin-erdê ya modernbûyîna tirkî û îro jî di nuqteya întegrasyonê de êdî bi dawî bûye.)
Di encamê de, ev modela kurdîtîyê bû mileke bin-erdê ya nûjeniya tirkî û îro jî di nuqteya întegrasyonê de êdî bi dawî bûye.
Fotoyê sereke: Navendeke aktîvîstên kurd/Substack
