Infowelat Enformasyon Ji Bo Welat
Gotarên Têkildar
📌 Notê Edîtor:
Ev bersiva Hogir Berbir e li ser nivîsa Firat Aydinkaya ya bi sernavê “Siyaseta sivîl hat dewletîkirin, kurdîtîya antî-kolonyal têk çû” (Infowelat, 09/09/2026). Em her du nivîsan bi hev re pêşkêş dikin da ku xwendevan nîqaşê bi tevahî bişopînin.
Nîqaşên dawî yên ku li ser vê pirsê kûr dibin û ramana siyasî ya kurdan a îro digirin ber çavan, pirs dikin ka gelo antî-kolonyalîzma modernîst a ku di salên 1960î de derketiye holê, gihîştiye xaleke biryardar. Hin nivîsên rexneyî di vê çarçoveyê de ramanan pêşkêş dikin û dibêjin ku tevgera azadîya kurd ji rêça xwe ya dîrokî dûr ketiye, bîrdozîya dij-kolonyalîst a ku ji çarçoveyên modernîst hatibû honandin ji hundir ve hilweşiyaye, û di vê qonaxê de ketiye nav “xeyaleke biratîyê” ku metirsîya entegrasyona di nav pergala serdest a netewe-dewletê de dihewîne.
Ev tez bi qîmet in, ji ber ku nîşan didin ka çawa bidawîkirina têkoşîna çekdarî bi argumanên teorîk re tê tevlihevkirin, û lawazîyên paradîgmayên çepgir ên klasîk ên Şerê Sar jî dipirsin. Lê belê, şîrovekirina veguherîna tevgera siyasî ya kurd tenê wekî “ji holê rakirin” an “entegrasyona nav dewletê”, nêzîkatîyek e ku hem di asta kir û hem jî di asta bîrê de pir-hindik sekan û neqediyayî xuya dike. Her çend rast be ku antî-kolonyalîzma klasîk a navend-netewe-dewlet a salên 1960î îro derbasdarîya xwe winda kiriye, divê em vê rewşê ne wekî “hilweşîn”, lê belê wekî guherîneke paradîgmayê ya pêwîst û xwezayî binirxînin; guherîneke ku xwe li gorî guherbarên cîhana nûjen û rewşa herêmî diguherîne.
Gelo ev dawîya antî-kolonyalîzma klasîk e, an pêşketina wê ye?
Argumana herî bingehîn a nêzîkatîya rexneyî ew e ku bîrdozîya dij-kolonyal, ya ku di çarçoveyên şoreşgerî û Şerê Sar ên salên 1960î de hatibû avakirin, hilweşiyaye û kurdan asoya xwe ya azadîyê winda kiriye. Bêguman, modelên azadîya neteweyî yên ku di nîvê sedsala 20î de derketin holê û armancên klasîk ên Marksîst-Lenînîst ên wek avakirina dewletê, di cîhana gerdûnî ya îroyîn a aloz de girîngîya xwe winda kirine.
Lê belê, ev nayê wê wateyê ku ruhê dij-kolonyal bi temamî ji holê rabûye. Berevajî vê yekê, ev nîşan dide ku vî ruhî şêweyeke nû girtiye. Çarçoveya teorîk a ku ji alîyê tevgera Apoyî ve hatiye pêşxistin, netewe-dewletê red dike û wê wekî qonaxa herî bilind a kolonyalîzmê bi nav dike. Ji ber vê yekê, guherîna têkoşîna azadîyê ji armanca “dewletavakirinê” ber bi “konfederalîzma demokratîk û civakî” ve, ne paşvekişîneke bîrdozî ye, lê belê kûrbûneke stratejîk e ku armanca wê têkbirina hegemonya dewleta neteweyî ye. Ev nêzîkatîya nû, ku kolonyalîzmê ne tenê wekî têkilîyeke navbera dewletan, lê belê wekî hişmendîyeke civakî û toreke hêzê dibîne, hilnaweşîne; berevajî vê, wê li gorî şert û mercên sedsala 21ê diguherîne û ji nû ve zindî dike.
Şêlandina dîrokî di teza “Enqere û çepgirên tirk” de
Yek ji alîyên herî gengeşî yên van nîqaşan, îdîaya ku ziman, refleks û siyaseta antî-kolonyalîzma kurd “şaxeke çepgirîya tirk” pêk tîne û her tim di çarçoveya têkilîya bi Enqerê re tê meşandin e. Ev îdîa dîroka têkoşîna hevpar a di navbera gelan de û bingeha hevgirtinê ya di navbera têkoşeran de paşguh dike.
Peywendîyên ku ji alîyê Tevgera Azadîya Kurdistanê ve bi tevgerên şoreşgerî yên Tirkiyeyê re hatine danîn, ne pêvajoyeke “tirkkirinê” an “tevlîkirinê” ne; ew nûnertîya honandina hevpar a têkoşîna gerdûnî ya ji bo azadîyê dikin. Her çend tevgerê di destpêkê de termînolojîya çepgiran bi kar anîbe jî, bi demê re ew ji van çarçoveyan wêdetir derketiye û paradîgmaya xwe ya xweser pêş xistiye. Têgehên wekî paradîgmaya azadîya jinan, civaka ekolojîk û konfederalîzma demokratîk ne encama teqlîdkirina zîhnîyeta navendî ya li Enqerê ne; berevajî vê yekê, ew di bersivdayîna qeyranên wê navendê de nûnertîya kiryarên şikestinê yên radîkal û herêmî dikin. Serhildana ku bi tevlêbûna bi milyonan mirovan û pratîkên ku li her çar parçeyan bi her awayî xwe bi rêxistin kiriye, delîlên herî berbiçav in ku ev tevger heta çi radeyê di bingeheke civakî ya bêhempa de rehên xwe berdaye.
Felsefe û rastîya dijwar a Rojhilata Navîn
Devjêberdana ji rêbazên şer ên kevneşopî û bidawîbûna têkoşîna çekdarî gavên dîrokî û rewa ne. Lê belê, îdîayên ku dibêjin felsefeya Gandhî an Thoreauvî dikare li gorî rastîya kurdan were bikaranîn, di nava şert û mercên jeopolîtîk ên dijwar ên Rojhilata Navîn de ji romantîzmeke sade wêdetir ne tiştekî din in; her çend ev nêrîn ji alîyê teorîk ve balkêş xuya bikin jî.
Li herêmeke ku mekanîzmayên kolonyal di forma xwe ya herî eşkere û asîmîlasyonîst de dixebitin, gotina felsefeyeke yekalî û mutleq a bêyî şer, xetereya bêparastin hiştina gelên bindest di nav xwe de dihewîne. Polîtîka ne bi rêya dogmayên neguher, lê belê bi rêya karîna pêşxistina stratejiyan li hember şert û mercên guherbar tê meşandin. Devjêberdana têkoşîna çekdarî ne kiryareke “poşmanîyê” an jî “teslîmîyetê” ye; ew veguherîneke siyasî ya rasyonel e ku rê li ber siyaseta sivîl, dîplomasîya civakî û têkoşîna demokratîk vedike. Guhertina taktîkan nayê wê wateyê ku dev ji cewherê dozê an daxwaza azadîyê tê berdan.
Encam
Rast e ku ramana siyasî ya kurdan niha di nav qeyranekê de ye, lê ev qeyran ne “hilweşîn” e; ew êşa derbasbûna ber bi qonaxeke nû ve ye. Strukturên salên 1960î, yên ku bi paradîgmayên modernîst, navendî û Şerê Sar hatibûn sêwirandin, helbet dema xwe qedandine. Lê belê, ev pêvajo dawîya lêgerîna azadîya kurdan nîşan nade; berevajî vê yekê, ew zayîna zimanekî û têkoşîneke siyasî ya nû radigihîne ku ji paradîgmaya dewlet-navendî azadtir e û civakê di navenda xwe de bi cih dike.
Bi derbasbûna ji paradîgmayên kevneşopî an jî modernîst, hişmendîyeke nû ya têkoşînê—ya ku şer red dike, lê li ser mafên dîrokî û azadîya gelê bindest tawîzê nade—dê di cîhana îroyîn a aloz de wekî rêbazeke tevgerê ji siyaseta kurdan re xizmetê bike.
Fotoyê sereke: JJ Ying/ Unsplash
