Gotarên Têkildar

Hindistan 1956: Dema ziman bû pîvana sînorên federal

03/11/2026

Konfederasyona Swîsreyê: Kantona Appenzell Innerrhodenê

25/10/2026

Qanûna Zimanê Galî 33 sal berê hat qebûlkirin

22/10/2026

Girtina derîyên navneteweyî: ji Sevrê heta Mûsilê

Sevr: naskirina bi şert

Peymana Sevrê ku di tebaxa 1920an de hat îmzekirin, di xalên xwe yên 62–64an de damezrandina komîsyonekê destnîşan kir ku plana xweseriya herêmî ji bo deverên bi piraniya kurd ên rojhilatê Firatê amade bike û destûr da kurdan ku salek peymanê têkeve meriyetê, serî li Komeleya Neteweyan bidin û serxwebûnê bixwazin. Şert ev bû ku divê piraniya kurdan vê xwestibana û Konseya Komeleya Neteweyan dîtiba dîtiba ku ew hêjayî serxwebûnê ne.[1]

Her çend Sevr berhema hesabên kolonyalîst bû û tenê beşek ji Kurdistanê dihewand jî, ew yekane belgeya navneteweyî bû ku kurd wek subjeyeke ku dikare mafê diyarkirina çarenûsê bi kar bîne nas kir.

Lozan: îdama qanûnî ya neteweyekê

Peymana Lozanê di tîrmeha 1923an de hat qebûlkirin û Sevrê betal kir, bêyî ku di tu xalên xwe de navê kurdan an Kurdistanê bihewîne. Peymanê parastina navneteweyî bi kêmarên ne-misilman ên li Tirkiyeyê re sînordar kir û welatên hevpeyman argumana heyeta tirk a bi serokatiya Îsmet Înönü qebûl kir ku kurd û tirk du parçeyên wekhev ên heman neteweyê ne û ji ber vê yekê ne hewce ye ku garantiyên taybet ji bo wan hebin.[2] Beşikçi di vê bêdengiyê de «îdameke qanûnî» ya kurdan dibîne: kurd bi biryareke navneteweyî ji gelekî ku xwedî derfeta diyarkirina çarenûsê ye, bûn tebayên ku li ser serweriyên dewletên heyî belav bûne.[3]

Ev dem paradoksekê dihewîne ku wê dubare bûbana: argumana ku derî li hember parastina navneteweyî ya kurdan girt, argumaneke olî bû — biratiya îslamî — ku ji alîyê dewletekê ve hat pêşkêşkirin. Ev dewlet wê piştî çend mehan xîlafetê rakiribana û sekularîzmeke neteweyî ya hişk ragihandibana. Herwiha, wê kurdî bi navê yekîtiya neteweya tirk qedexe kiriba. Ew heman ola ku li Lozanê ji bo helandina kurdan di bin banê «neteweya misilman» de hat ragihandin, heman ol bû ku wê du sal şûnde kurd bi bikaranîna wê ya «paşverû» hatibana tawanbarkirin.

Biryara Mûsilê: petrol li hember diyarkirina çarenûsê

Biryara Konseya Komeleya Neteweyan a kanûna pêşîn a 1925an ji bo Başûr biryara dawî da.  Komîsyona lêkolînê ya ku Komeleyê Neteweyan  şandibû Parêzgeha Mûsilê dîtibû ku kurd piraniya niştecihên wê pêk tînin, û destnîşan kiribû ku eger bingeha etnîkî li ber çav bê girtin,   damezrandina dewleteke kurdî encameke mentiqî ye. Evlî vê jî, wê pêşniyaz kir ku wîlayet bi Iraqê ve bê girêdan, bi şertê ku mandata brîtanî bîst û pênc salan bidome û daxwaza kurdan were li ber çav bê girtin ku îdare, dadwerî û perwerde li deverên wan ji aliyê karmendên kurd ve bên birêvebirin û kurdî zimanê wan ê fermî be.[4] Paşê peymana Brîtanya–Iraq–Tirkîye ya ku di hezîrana 1926an de li Enqereyê hat îmzekirin, alozîyê çareser kir. Mafê ji bo bîst û pênc salan girtina ji sedî dehê dahatên petrola ya wîlayetê dan Tirkîyeyê.Dema ku mandat bi dawî bû û Iraq di sala 1932an bû endamê Komeleya Neteweyan, garantiyên ku ji bo kurdan hatibûn dayîn tenê li ser kaxizê man û tu kes ew cîbicî nekir.

Girîngiya vê demê ji bo mijara vê lêkolînê ev e ku ew çarçove xêz kir ku hemû tevgerên kurd ku wê paşê tevbigerin: çar dewlet, çar qadên siyasî û çar pergalên qanûnî ku her daxwazeke kurdî ya guhertina sînoran wek «cudaxwazî» û «gefeke li hember serweriyê» hesibandin. Ji vê demê û pê ve pirsa li pêşiya kurdan êdî ne ev bû: em kîjan modela xwerêvebirinê dixwazin? Lêbelê pirs ev bû: em di nava vê dewletê de kîjan cihî dixwazin?

Şêx piştî têkçûnê: ji serokên şoreşê ber bi navbeynkarên dewletê ve

Rûyê duyem ê rola şêxan

Eger rola şêxan di çerxa yekem de hilgirtina daxwaza ji bo serwerîyê û peydakirina binesaziya seferberiyê ya wê bû, rola wan piştî têkçûnê berevajî bû, lê di avahiya xwe de wekî xwe ma. Ew tora sofî ya ku ji sînorên eşîran derbas dibû da ku li dijî dewletê seferber bike, bi xwe bû kanalek ku dewlet bi rêya wê derbasî civaka kurdî dibû. Ev rûyê duyem ji alîyê xwendina neteweperwer a romantîk — ya ku li ber Ubeydullah, Berzencî û Şêx Seîd radiweste —û herwiha ji alîyê xwendina çep ve tê paşguhkirin ku hemû şêxan, bêyî cudakirina demekê ji yeke din, di bin navê «feodalên xwefiroş» de bi cî dike.

Ji «Seîdê Kevn» ber bi «Seîdê Nû» ve

Rêya Nûrsî vê veguherînê di asta ramanî de kurt dike. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û damezrandina Komarê, Nûrsî ji siyasetê vekişiya û qutbûna xwe ji qonaxa xwe ya yekem, ku navê «Seîdê Kevn» lê kiribû, ragihand. Armanca wî ew bû ku di qonaxa «Seîdê Nû» de karê nivîsandina «Risaleyên Nûr» û avakirina tevgereke îmanî ya ku ji neteweperweriyê derbas dibe.[5] Nûrsî beşdarî serhildana 1925an nebû; belê rîwayetên şagirtên wî destnîşan dikin ku wî banga Şêx Seîd a beşdarbûnê red kir, bi hincetê ku şûr li hember misilmanan nayê hildan.

Giringîya vê şêweya xebatê Nûrsî ji şexsê Nursî derbas dibe û berfireh dibe. Tevgera Nûrsî û paşê tevgerên ku jê derketin, bûn tora olî ya herî fireh a ku li bakurê Kurdistanê aktîf bûn û gotarek bir nav civaka kurdî ku “ummeta îslamî” datîne şûna “neteweyê”, û meseleya kurd wekî berhema sekularîzma Kemalîst, ne ya avahîya neteweyî ya dewletê, pêşkêş dike. Bi vî awayî ew mantiqa ku Înönü li Lozanê bi kar anîbû — biratiya îslamî li şûna mafên neteweyî — ji gotara dewletê derbasî gotareke di nava civaka kurdî de bû û bi zimanê endam û lîderên olî.[6]

Şêx wek navbeynkarê hilbijartinan

Di asta civakî de, veguherîn li Tirkiyeyê bi derbasbûna pirpartîtiyê re di sala 1946an de û bi bilindbûna Partiya Demokrat a di sala 1950an de temam bû. Partiyên tirk di malbatên şêx û axayên kurd de amûreke amade ji bo berhevkirina dengan li “Rojhilat” dîtin û ev malbat jî parlamento û partiyê wekî derfeteke ji bo vegerandina statuya xwe dîtin ku bi zordaraya dewletê winda kiribûn.

Zarokên malbatên şêxan ên ku beşdarî serhildanên salên 1920 û 1930an bûbûn, bûn parlamenterên partiyên navend û rast ên tirk.[7]

Bi vî awayî sermayeya sembolîk a şêx — bereket, tor û pêgeh — ji sermayeya seferberiyê ya li dijî dewletê bû sermayeya navbeynkariyê bi wê re.

Ev navbeynkarî nayê wê wateyê ku hesta neteweyî bi temamî helîya. Abdulmelîk Firat, neviyê Şêx Seîd, wekî parlamenterê Partîya Edaletê ket parlamentoya Tirkiyeyê. Firat paşê di sala 2002an de partîyeke kurd ava kir ku federalîzmê daxwaz dikir.[8] Ev mînaka balkêş vê nîşanî me dide: neviyê ku jinûve vegerîya daxwaza neteweyî, bi vê daxwazê wekî “federalîzm” formule kir ku ji ya bapîrê wî cuda bû.

Şêx li Iraq û Îranê

Li Iraqê ev nimûne bi şiklekî cuda dubare bû. Sazûmana olî ya kurd, tevgera Barzanî ava kir ku ji malbateke şêxên Neqşebendî derket: Şêx Ebdulselamê Barzanî di sala 1914an de hat îdamkirin û paşê Şêx Ehmedê Barzanî serokatiya tevgerên salên 1930an kir. Bi dûv vê re, Mele Mistefa Barzanî bû serokê kurd ê herî navdar ê sedsala bîstan.[9] Lê Mele Mistefa bi xwe, tevî koka xwe ya şêxîtiyê, Peymana 11ê Adara 1970an a li ser xweserîyê îmze kir anku serokatiya bi eslê xwe olî–eşîrî formula xweserîyê li Başûr ku di nava Iraqê de bû, sabît kir. Li hember vê, hin malbatên din ên şêx û eşîran bi Bexdayê re hevpeymanî kirin û serokatiya yekîneyên «caş» li dijî tevgera neteweyî kirin.

Li Îranê, Qazî Mihemed, serokê Komara Mahabadê, qaziyekî şerîetê bû û ji malbateke xwedî pêgeheke olî. Lê bernameya Partiya Demokrat a Kurdistanê ya ku wî di sala 1945an de serokatiya wê dikir, xweseriya kurdan «di nava sînorên dewleta Îranê de» dixwest, ne serxwebûnê.[10] Em ê vegerin ser vê platformê ku li ser wê mîrasa olî û hebûna di bin banê Sovyetê de gihîştin hev.

Encama rola şêxan

Ji ber vê yekê, rola şêxan di veguherîna ji serweriyê ber bi sînoran ve dikare di sê xalan de bê kurtkirin. Ya yekem: ew piştî ketina mîrnişînan hilgirê yekem ê daxwaza serweriyê ya nûjen bûn û tekye, di qonaxa berî partiyan de yekane «partiya siyasî» ya berdest bû. Ya duyem: sazûmana olî ne blokeke yekane bû û formula «neteweya kurd di nava çarçoveya hevbeş de» — pêşî Osmanî, paşê îslamî — ji destpêkê ve li kêleka formula serxwebûnê hebû. Ya sêyem: tora şêxîtiyê, piştî têkçûnên 1925–1938an, ji binesaziya seferberiyê ya li dijî dewletê veguherî binesaziya entegrekirina civaka kurdî di nav dewletê de. Ev yek ji aliyekî ve bi gotara biratiya îslamî, ji aliyê din ve bi navbeynkariya hilbijartinan û klientelîzmê pêk hat.

Şêx di seranserê vê demê de ne xwedî teoriyeke dewletê bûn. Di dewsa vê de, wan rewatî û tora xwe li ser tiştê ku dem destûr dida ava dikirin: dema ku dewlet tune bû mîrek dixwestin, dema ku dewlet vedigerîya kursîyeke parlamentoyê qebûl dikirin. Lê yê ku xwedî teorîyeke eşkere ya dewlet, sînor û neteweyê bû, mîratgirê piştre bû: çep.

Nexşe: Li gorî Peymana Sevrê sînorên Kurdistanê/Wikipedia Commons

Not û çavkanî

1. Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Turkey, signed at Sèvres, 10 August 1920, arts. 62–64.
2. Treaty of Peace with Turkey, signed at Lausanne, 24 July 1923, arts. 38–45; Özoğlu, Kurdish Notables, 125–129.
3. Beşikçi, Devletlerarası Sömürge Kürdistan.
4. League of Nations, Question of the Frontier between Turkey and Iraq: Report Submitted to the Council by the Commission Instituted by the Council Resolution of September 30th, 1924, C.400.M.147.1925.VII (Geneva, 1925); Sarah Shields, “Mosul, the Ottoman Legacy and the League of Nations,” International Journal of Contemporary Iraqi Studies 3, no. 2 (2009): 217–230.
5. Mardin, Religion and Social Change, 90–102.
6. Hamit Bozarslan, “Some Remarks on Kurdish Historiographical Discourse in Turkey (1919–1980),” in Essays on the Origins of Kurdish Nationalism, ed. Abbas Vali (Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2003), 14–39.
7. Van Bruinessen, Agha, Shaikh and State, 186–195; Michael M. Gunter, The Kurds in Turkey: A Political Dilemma (Boulder, CO: Westview Press, 1990).
8. “Abdülmelik Fırat,” in Michael M. Gunter, Historical Dictionary of the Kurds, 2nd ed. (Lanham, MD: Scarecrow Press, 2011). [Pêşniyar: navê partiyê û dîroka damezrandina wê bên sabîtkirin]
9. McDowall, Modern History of the Kurds, 176–182, 287–301.
10. William Eagleton Jr., The Kurdish Republic of 1946 (London: Oxford University Press, 1963), 56–57; Archie Roosevelt Jr., “The Kurdish Republic of Mahabad,” Middle East Journal 1, no. 3 (1947): 247–269.

————————————–
Dr. Îbram Kefensoyan nûnerê PYDê yê li herêma Balkan e û nûnertîya sazîyê di Înternasyonala Sosyalîst de dike. Ew damezrînerê Yekîtiya Xwendekarên Welatparêz, Hîva Sor a Kurdistanê û çendîn saziyên dostanîya bi kurdan re yên li Balkanê ye. Berî niha, nûnerîya ERNKê li Yugoslavyayê kirîye û di avakirina kovara Dengê Kurdistan û malpera Rojava Kurdistan de cih girtîye. Ew bi zimanên kurdî, îngilîzî, erebî, yûnanî û sirbî dizane û ji bilî îngilîzî, bi van zimanan dinivîse.